MEMPERINGATI HUT KE 100 BUNG KARNO


By :Joesoef Isak *)

Misleidend beeld t.a.v. Soekarno




I NLEIDING -

Met het oog op een mogelijk staatsbezoek van Koningin Beatrix aan IndonesiŽ ter gelegenheid van het 50 jarig jubileum van IndonesiŽ's onafhankelijkheid, opperde ik de gedachte dat de koningin een krans zou leggen bij het graf van Soekarno, de stichter van de Republiek IndonesiŽ (NRC, 28/9/ 94). Daarmee hopende, een wezenlijke betere verhouding tussen IndonesiŽ en Nederland te helpen bewerkstellen, opdat oude vetes en traumas kunnen worden afgesloten. De reactie van het Nederlandse publiek was verdeeld: instemming waar het de versterking van goede verhoudingen betrof, maar bezwaar tegen een kranslegging op het graf van Soekarno.

Rudy Kousbroek bijvoorbeeld somde zijn bezwaren categorisch op: Soekarno was een grotere ramp voor IndonesiŽ dan de militair Soeharto. Soekarno zou een megalomaan zijn geweest die de befaamde gordel van smaragd destijds aan de rand van een economische en politieke catastrofe hebben gebracht: de bevolking leefde in de bitterste armoede, de grondwet werd getorpedeerd om de Geleide Democratie te kunnen invoeren en de democratische oppositie werd gevangen gezet. Er waren ook andere reacties als zou Soekarno bijvoorbeeld verantwoordelijk moeten worden gesteld voor de romusha, die als dwangarbeiders door de Japanse bezetters werden afgeperst. In mijn NRC artikel beperkte ik mij tot het staatsbezoek en heb juist oude kwesties bewust vermeden. Ik heb echter gemerkt dat er onder het Nederlandse publiek nog opvattingen leven - in het bijzonder ten aanzien van Soekarno, die mijns inziens zijn gebaseerd op onwetendheid, maar evenzeer op vooroordeel en simplificatie. Met dit artikel wil ik Uw lezers zodanig informeren, dat het zich een overwogen oordeel kan vormen over Soekarno en zijn regeringsperiode. Want dit is tot nu toe nog steeds relevant indien men serieus een solide vriendschappelijke verhouding tussen Nederland en IndonesiŽ zou willen laten herleven.

M et of zonder "collaboratie" van Soekarno-Hatta maakte het systeem van romusha structureel deel uit van het Japans fascisme. Niet alleen in IndonesiŽ, maar in geheel bezet Zuidoost AziŽ, de Fillipijnen, MaleisiŽ, Thailand en Birma had Japan romusha ingezet als dwangarbeiders. De beruchte brug over de Kwai-rivier bijvoorbeeld werd zoals bekend geconstrueerd door geallieerde krijgsgevangenen die ondanks hun status, als gewone romusha werden behandeld. Voor Japan was het een vooropgezet plan om de bevolking van onderworpen landen - inclusief krijgsgevangenen - in te zetten voor zijn oorlogs,,plannen. Moeten dan nu de Engelse en Australise commandanten betrokken bij de constructie van die brug, Japanse collaborateurs worden genoemd?

Soekarno wordt altijd verantwoordelijk gesteld voor de romusha. Hatta noemt men in dit verband opzettelijk niet, terwijl hij juist samen met Mr. Wilopo bet hoofd was van de Romu-kyoku, kantoor voor romusha zaken. Vervolgens krijgt Sjahrir altijd weer een pluim als de "rationele non-collaborateur". Dit heeft alles te maken met wat wij al eeuwen lang gewend zijn van de koloniale verdeel- en heerspolitiek met betrekking tot onze leiders en etnische groepen in IndonesiŽ.

De kwestie van de romusha was voor de koloniale machthebbers destijds een heel dankbaar voorwendsel Soekarno zwart te maken en hem zo uit te schakelen. In de grond van de zaak ging het de Nederlandse politici destijds niet om de romusha! Het was de wrok van de koloniaal en zijn onvermogen zich te moeten neerleggen bij het vooruitzicht dat zijn "lief IndiŽ", en rijke "gordel van smaragd", op zo'n ongelukkig moment zou worden weggerukt uit de schoot van het "Moederland". Nederland had immers de "Indische baten" hard nodig voor zijn wederopbouw. De slogan "IndiŽ verloren, rampspoed geboren" vertolkt heel duidelijk de angst. Dat IndiŽ na de tweede wereldoorlog niet in Nederlands bezit terugviel was ondenkbaar. Daar zit de kern van die romusha argumentatie!

Daarom werd een sluwe politiek van tweedracht zaaien gelanceerd: Sjahrir moest tegen Soekarno worden uitgespeeld. Het was uitgesloten om nog met Soekarno - en Hatta eigenlijk ook - te praten. Niet eens zozeer omdat zij "collaborateurs" waren, als wel omdat zij IndonesiŽ volledig onafhankelijk hadden verklaard, zonder enig verband met Nederland. De onafhankelijk- heidsproclamatie als ook de constitutie van de nieuwe republiek waren daar heel stellig over. Voor een gesprek moest een ander figuur worden gevonden. In Sjahrir zagen de Nederlandse politici destijds iemand, die hen zeer goed gezind was. Sjahrir - de welwillende compromisfiguur - is vervolgens de dupe geworden van Nederlands koloniale kruideniers listigheid. Zelfs een voor Nederland feitelijk gunstig compromis als de Linggajati overeenkomst, door de Indonesische republikeinen aanvaard, konden Nederlandse politici maar moeilijk slikken. Het Nederlandse parlement aanvaardde de Linggajati-overeenkomst niet conform de originele tekst. Dat Sjahrir - de architect van Linggajati - een "romusha-vrij" politicus was, bleek toen helemaal niet meer van belang. En zo kwam dan toch de koloniale aap uit de mouw: de onafhankelijkheidsproclamatie van Soekarno moest tegen iedere prijs teniet worden gedaan. De kwestie van de collaboratie en romusha was niets anders dan een opgeblazen politieke futiliteit.

Tijdens de gespannen situatie van 1945-'50 was de romusha kwestie voor Nederland misschien nog wel relevant - minimaal als voorwendsel om Soekarno op afstand te houden -, maar om die versleten kwestie nu, na een halve eeuw nog, wederom te gaan herkauwen, is op zijn zachts gezegd onsmakelijk, zelfs schaamteloos. Het had van meer inzicht getuigd om zich nu - juist als Nederlander - op dit punt discreet uit te laten. Hebben niet juist de Hollanders ons volk misbruikt als romusha in suiker-, tabaks- en andere plantages, of verkocht als koeien en karbouwen? Waren het niet Hollanders geweest die een groot scheepse romusha herendienst hadden ingezet bij de aanleg van de 1.000 km Grote Postweg van Daendels dwars door Java en nog wel in naam van de Europese beschaving? Dat alles gebeurde terwijl er helemaal geen oorlogstoestand was! En hebben "de ferme jongens en stoere knapen van Jan de Wit" daarna in 1942 ons Indonesische volk niet zo maar overgedragen aan de Japanners?

Sindsdien hebben Nederlanders het morele recht niet om een oordeel te vellen over de vraag in hoeverre en op welke wijze wij ons moesten inlaten met de Japanse bezetter. We weten niet wat de Engelse commandanten hadden kunnen bereiken met de brug die over de Kwai-rivier werd geconstrueerd. We weten wel definitief dat Soekarno tijdens de Japanse bezetting een ongelooflijk belangrijke taak heeft kunnen uitvoeren die hij onvermoeid als vrijheidstrijder sinds de koloniale tijd had nagestreefd, en dat is : massale politieke educatie en het nationaal bewustzijn finaal bevestigen - niet alleen onder intellectuelen - maar de gehele natie omvattend, en daarmee het volk voor te bereiden voor een vrij vaderland! Maar men schrijft in Nederland nog altljd over Soekarno alsof hij tijdens de bezetting met niets anders bezig was dan de romusha.

Indonesische vrijheidstrijders hebben in 1945 een heldhaftige strijd kunnen aanbinden tegen de machtige geallieerde troepen in Soerabaja - tot op heden herdacht als de "10 november heldendag" - juist dankzij de "collaboratie" tussen Indonesische pemoeda's en Japanse communisten in het Japanse leger. Vele duizenden karabijnen, mitrailleurs en granaten werden door pemoeda's veroverd op het Japanse leger in bloedige gevechten, maar aan de andere kant ook in geŽnsceneerde schermutselingen die Japanse communistische soldaten in samenwerking met de pemoeda's hadden georganiseerd. Admiraal Maeda, die zijn verblijf in Jakarta ter beschikking stelde voor een bijeenkomst van onze leiders een dag voor de vrijheidsproclamatie, was maar een fellow-traveller van de communisten, evenwel was de leider van de Japanse communisten in Soerabaja een sergeant. Van Indonesische zijde was de illegale communist, Amir Sjarifuddin, de leider die met Soekarno samenwerkte. Onze leiders hebben dus tijdens en na de Japanse bezettingsjaren alle mogelijke pogingen ondernomen die zij noodzakelijk achten in het nationaal belang. Het is evident dat die uiteenlopend waren met die van Nederland, want de onzen waren definitief gericht op de onafhankelijkheid van het vaderland! Ik schrijf hierover om nogmaals te verduidelijken, dat de manier waarop onze leiders zich hadden ingelaten met de bezetters helemaal onze zaak was, en voor Soekarno haters die alleen de klok hebben horen luiden, het raadzaam is om er achter te komen waar eigenlijk de klepel hangt.

Wij accepteren geen belediging aan het adres van Soekarno, en zeker niet van Nederlandse zijde, uit conservatieve noch uit ethische hoek. Blijkbaar duikt de latent nog steeds aanwezige koloniale mentaliteit af en toe op onder het mom van pseudo progressiviteit, vooral onder de oudere generatie die zich "puur uit liefde bezorgd maken over IndonesiŽ", het goede oude IndiŽ. En steeds weer op een paternalistische manier - alles te weten en zelfs beter weten wat goed is voor IndonesiŽ - en met de aloude techniek van tweedracht zaaien onder ons volk en onze leiders. Tan Malaka, Amir Sjarifuddin, Hatta, Sjahrir waren onze vrijheidstrijders, republikeinen, die ieder op hun eigen manier bijdragen hadden geleverd aan onze onafhankelijkheid. Maar Soekarno was de belichaming van het onafhankelijke IndonesiŽ voor het hele Indonesische volk, de nationalisten, de moslims, de socialisten, de communisten, de intellectuelen, de kleine man, voor allen die hadden meegevochten aan een vrij IndonesiŽ.

" ... Maar dat neemt niet weg dat Soekarno een grotere ramp voor IndonesiŽ is geweest dan Generaal Soeharto," beweerde Rudy Kousbroek. "Alles was in verval, de bevolking leefde in de bitterste armoede," voegde hij er aan toe. Juist, ik herinner mij nog heel goed dat we zo af en toe voor rijst en benzine in de rij moesten staan. Maar dit betekende voor ons allerminst armoede! Dat was in de tijd van Soekarno toen IndonesiŽ nog van ons was, toen land en aarde, lucht en water, oliebronnen en mijnen, bossen en ondernerningen, zeeŽn en rivieren, alles, maar dan ook alles, nog in ons eigen bezit waren, toen we nog heel trots van onszelf konden zeggen: we zijn baas in eigen huis.

Vele Nederlanders gingen niet verder in op de vraag wie in feite de touwtjes in handen had in die tijd toen Soekarno de dictatorstitel kreeg opgelegd van politici als MacCarthy, Foster Dulles en Luns. In dit verband een kleine hint: door wie werd Sjahrir eigenlijk gearresteerd tijdens de periode van de geleide democratie? Is het echt Soekarno geweest die de oppositie de mond snoerde? Een serieus onderzoek zal ons antwoord kunnen geven, wie de feitelijke macht had tijdens de "dictatorsperiode" van Soekarno. Sjahrir's tweede man bijvoorbeeld, die nu nog kern gezond in Jakarta rondloopt, zou daarover wellicht iets zinnigs kunnen zeggen. Het zou verder ook interessant kunnen zijn er achter te komen wie in de jaren '60 in feite verantwoordelijk is geweest voor de arrestaties van Mochtar Loebis, Pramoedya Ananta Toer, Soebadio Sastrosatorno, Poncke Princen, en anderen. De naam Pramoedya op één en de zelfde lijst met Mochtar Loebis zou voor de onbevooroordeelde toeschouwer al een prikkel moeten zijn om zich af te vragen wie waarachtig de macht in handen heeft tijdens de geleide democratie periode van Soekarno. Geleide democratie? Soekarno heeft niet eens fatsoenlijk de tijd gehad om dit concept in de praktijk te brengen. Met zestig politieke partijen, erfenis van Sjahrir's democratisch politiek inzicht, bedoeld om de indruk te wekken van een democratisch IndonesiŽ, kenden wij ooit de tijd dat we maandelijks van kabinet wisselden. Soekarno kon zijn geleide democratie niet naar behoren doen functioneren, want er waren andere potentiŽle machtsgroepen die zichtbaar en onzichtbaar meespeelden, wat inderdaad een ramp was. De militair Soeharto, daarentegen, is er volledig in geslaagd om een geleide democratic consequent in alle standen door te voeren. Hij gaf het beestje alleen maar een eigen interpretatie en een andere naam, namelijk "Demokrasi Pancasila" minus communisten.

"Geleide democratie" was niets anders dan een verzamelnaam geworden om achteraf Soekarno politiek te belasteren, want als politiek concept heeft het nauwelijks tot wasdom kunnen komen. De tijd was daartoe te kort. Een grondig onderzoek naar die periode leidt ons alleen maar naar de oorsprong van het huidige Orde Baroe machtsmechanisme, de macht die de militairen, na de s.o.b. in 1957, reŽel in handen hadden, dus al tijdens Soekarno's bewind.

Voor hen die serieus geinteresseerd zijn, zou het nuttig zijn in acht te nemen dat sinds Soekarno als jonge student zich opwierp in de nationale beweging, hij in tientallen van zijn welbekende politieke verhandelingen, daarna ook in zijn belangrijke redevoering van 1 juni 1945 die meteen als staatsideologie van de nieuwe republiek werd aangenomen - en zelfs jaren nadat hij president werd -, het idee van "geleide democratie" nooit ter sprake had gebracht. Het had nooit in Soekarno's politieke koers gelegen, nooit een onderdeel geweest in zijn politieke idealen of theoretisch raamwerk. Het zou van meer ruime opvatting getuigen om na te gaan waarom Soekarno zijn koers niet had behouden dan zich laten uitleven met gereedklare stempels Soekarno uit te hangen voor "dictator", "totalitair" en dergelijks. De geboorte van de geleide democratie was duidelijk een anticiperende daad op de heersende politieke instabiliteit; een politieke noodwendigheid. Soekarno was verantwoordelijk mensen en groepen tegen elkaar uit te spelen, schreef Rudy Kousbroek, typisch woorden van een scribent die met zijn reactie op mijn artikel expliciet bezig was Indonesische leiders tegen elkaar te spelen. Als er toch een krans moet worden gelegd, zegt hij, dan niet op het graf van Soekarno, maar op het graf van Sjahrir en Hatta. In IndonesiŽ zeggen we van zo'n streek "maling teriak maling!", de pot verwijt de ketel dat hij zwart is.

"Uitspelen"? Bij Soekarno betekende dat optimaal inspannen voor een harmonieus maatschappelijk evenwicht; het was voor hem een politieke noodzaak, zeker niet zijn doel! Hij had te maken met krachten, die haaks op elkaar stonden, gereed om elkaar de nek om te draaien: het leger, de PKI en de moslims. Soekarno, de grote unificator van IndonesiŽ, moest hier uit zien te komen, en dat wordt "uitspelen" genoemd. Het is een ramp geworden voor Soekarno, inderdaad - generaal Soeharto deed het veel beter, veel efficiŽnter. Hij draaide gewoon een van de partijen de nek om, sloot ze op in de gevangenis of knalde ze neer. Dan heb je die "politiek-van-uitspelen" die Rudy Kousbroek zo verfoeit, niet meer nodig. Alles wordt stabiel en rustig en de economische opbouw waarover Rudy Kousbroek zich zo bezorgd maakt kan beginnen. Nu hebben we nog maar te maken met één macht: de Orde Baroe, de Nieuwe Orde van Generaal Soeharto. Goddank, was Soekarno niet zo gewetenloos. Hij bleef consequent democraat die alle partijen, ook de communisten, binnen het politieke systeem een kans wilde geven. Hij heeft hiervoor uiteindelijk zijn politieke loopbaan en leven geofferd.

Soekarno is min of meer zes tot acht jaren effectief aan de macht geweest, 1957-1965, en in de laatste jaren als dictator, volgens mensen als MacCarthy en Rudy Kousbroek. Dat was dan in 1959 toen hij de Constituante had ontbonden en de "geleide democratie" probeerde in te voeren. Ik som hierna enige condities op waaronder hij moest werken gedurende die 8 jaren.

    1 . de erfenis van de "goede democratische periode": zestig politieke partijen, elk met hun program en politieke eisen;

    2. de 12 jaar lang hardnekkig bedriegelijke Nieuw-Guinea politiek van minister Luns. Wie had "the big five", de vijf Nederlandse grote handelsmaatschappijen in IndonesiŽ overgenomen, en daardoor ook de economie in haar greep?

    3. de RMS-beweging, erfenis van het koloniale beleid de Ambonezen niet de zijde van hun landgenoten te kiezen maar een tijdbom achter laten en ze met onzinnige, onuitvoerbare beloften naar Holland meenemen,

    4. de Daroel Islam opstanden op West Java, Zuid-Sulawesi en Atjeh, die een islamstaat van IndonesiŽ wilde maken;

    5. de PRRI-Permesta opstand in Sumatra en Noord-Sulawesi die zich los wilden maken van de republiek, gesteund door de Amerikanen;

    6. minstens vijf maal een aanslag op Soekarno's leven;

    7. Britse interventie die uitliep op de "konfrontasi Malaysia". Er werd overigens geen moeite gedaan om de preciese achtergronden ervan te achterhalen: "schuif maar op rekening van Soekarno". Beide confrontaties - MaleisiŽ en West-Irian - waren immers een reactieve daad geweest, heel stellig geen voorbedacht politiek-concept. Wie met deze confrontatie politiek in eerste instantie gebaat was en daar heel actief bij betrokken, wordt maar het liefst verzwegen.

    8. de voortdurende heimelijke inmenging in IndonesiŽ's binnenlandse politiek van Eisenhower, Foster Dulles, MacCarthy en alle daarop volgende Amerikaanse regeringen. Het is weliswaar moeilijk te bewijzen, maar de CIA-documenten beginnen nu, na dertigjaar in de openbaarheid te komen en toekomstig onderzoek zou nieuw licht kunnen werpen op de zaken. Hieruit blijkt hoezeer de belangen van de "cold-war conspiracies" van het Westen Soekarno het leven hebben zuur gemaakt. Het begon al meteen in 1945 en dit hield aan tot en met 1965!;

    9. toen het de Amerikanen niet lukte, middels lokale opstanden, ging het een meer effectieve tactiek volgen: samenwerking met het Indonesische leger. De "Manikebu" waarvan vooral Kousbroek heel naief denkt dat dit een zuiver literair gebeuren was, is maar een klein onderdeeltje van het grote komplot. De ontbonden "Manikebu" werd na de val van Soekarno niet meer in het leven geroepen. Waarom? Mission accomplished!

    10. een leger, die met zijn "dwifungsi-ideologie" actief deelnemen aan de politiek, met het ultieme doel de communisten uit te roeien, en hun gezag effectief uitoefenen langs een knap militair politiek concept, de z.g. territoriale controle ofwel "penguasaan teritorial";

    11. daartegenover de goed georganiseerde Partai Komunis Indonesia (PKI) die heel duidelijk voor hun politieke doeleinden uitkwamen en op de één of andere manier aan de macht wilden komen;

    12. het communistisch blok met zijn KGB die er alles aan deed om IndonesiŽ in zijn invloedssfeer te betrekken, onderdeel van de koude oorlog tussen Oost en West.

En dit alles zijn slechts gevallen die ik snel terug kan halen, omdat ze destijds transparant waren en via kranten konden worden gevolgd. Wat onder de oppervlakte heerste,was van een heel ander kaliber.

Dat Soekarno in zo'n situatie nog kon regeren, en wij IndonesiŽrs nog vol trots konden spreken van "ons eigen IndonesiŽ" is een wonder. Doemt de vraag niet op hoe Soekarno in zo'n situatie het kon klaar spelen dat IndonesiŽ niet krepeerde van de honger? Bedenk dan nog dat wij na de tweede wereldoorlog niet met een "Marshall-plan" op de been werden geholpen, maar nog liefst vijf jaren lang een oorlog moesten voeren tegen een koloniale overheerser die zijn kolonie terug eiste en daarna Papoea hardnekkig probeerde te blijven toeŽigenen. En het meest cruciaal : IndonesiŽ was één van de woeligste politieke slagvelden in de koude-oorlog en Soekarno was destijds het belangrijkste mikpunt van beide blokken! Is het dan zo moeilijk te begrijpen waarom Soekarno het initiatief had genomen de derde wereldlanden te organiseren als zelfstandig mogendheid om gezamelijk een blok te vormen tegenover de elkaar confronterende wereldmachten? Ja, volgens het westerse koude oorlog concept van toen was dat immoreel en megalomaan. Trommel nu alle economische koppen bij elkaar en vertel eens hoe je in zo'n politiek knellende situatie een acceptabel economisch beleid moet voeren en dagelijks de buik moet vullen van tachtig miljoen lndonesiŽrs?

Hatta had zich intussen inderdaad van Soekarno gedistanciŽerd omdat hij als een verwoede anti-communist van Soekarno niet gedaan kon krijgen de communisten weg te schoppen. Als de grote unificator van IndonesiŽ beleed Soekarno het principe van eenheid en totaliteit van IndonesiŽ. Samenbundeling van alle revolutionaire krachten was doelbewust altijd zijn dynamische drijfveer geweest. Soekarno-Hatta waren hierdoor politiek van elkaar gescheiden geraakt, en dat geschiedde op een respectabel manier onder die twee grootste Indonesische leiders.

Door vele Nederlanders en in het algemeen de westerling die negatief over Soekarno schrijven wordt Soekarno gewoonlijk vergeleken met de goede solide Hatta en Sjahrir. Soekarno krijgt dan de predikaat van dictator met automatisch de bijbehorende toelichting: agitator, megalomaan, enz. Het was ondenkbaar dat die man tegen het machtig westen wil vechten en megalomane ideeŽn op na houdt voor een wereldconfrontatie tussen de nefo (the new emerging forces) en de oldefo (the old established forces). En helemaal onbegrijpelijk is dat hij de ontwikkelingshulp van Amerika ("go to hell with your aid! ") niet had kunnen waarderen om de maag van die hongerige IndonesiŽrs te vullen en de economische opbouw van het land te verwezenlijken. Waarom zou hij niet heel eenvoudig in de zelfde gelederen staan met het westen, maar liefst met megalomane ideeŽn rondlopen om een meer rechtvaardige wereldorganisatie te vormen naast de bestaande Verenigde Naties die volgens hem vooral de belangen van het westen behartigen. Daarentegen zijn Hatta en Sjahrir de grote democraten met de beste eigenschappen die een politicus maar kan hebben: degelijk, integer, zedig en rationeel. Deze percepties ten opzichte van Soekarno-Hatta-Sjahrir zijn haast geijkte beelden, gestandariseerde opinies die als referenties automatisch worden overgenomen.

Deze categorie van schrijvers gebruiken volgens mij een criterium die openlijk nooit wordt erkend maar eigenlijk de beslissende leiddraad is in hun oordeel ten opzichte van Hatta-Sjahrir eenerzijds en Soekarno anderzljds, i.e. : de één is positief anti-communist en de ander heel negatief niet anti-communist en moet dus wel voor het communisme of misschien zelfs communist zijn. Hatta en Sjahrir zijn duidelijk anti-communisten, en dat was al sinds hun studie-jaren in Holland en daarna voortgezet in vele binnenlandse politieke conflicten meteen na de onafhankelijkheidsverklaring van 1945. Alles en alles zullen zij bewerkstelligen om de communisten te elimineren of zuur te maken. Soekarno, een nationalist - zoals ook Hatta en Sjahrir -, is darentegen helemaal niet anti-communist. Hij beleidt zelfs als politicus het principe van het belang van samenwerken met de communisten zoals ook de samenwerking met alle andere sociaal-politieke krachten in de Indonesische politieke constellatie. En dat was dan de grootste zonde van Soekarno. Niet anti-communist zijn betekent immers supporter van het communisme. En dat mag niet. Vooral na de val van de communisten in de wereld en ook in IndonesiŽ,was Soekarno fout en slecht in alle standen; daarentegen komt alle eer toe aan politici die consequent tegen het communisme zijn. Zelfs wanneer anti-communisten een serieuze inbreuk maken op het democratie-principe door andersdenkenden de kop in te drukken, zouden zij nog de grote democraten blijven genoemd worden als zij maar zorgen dat die mensen of politieke groepen die geŽlimineerd moeten worden definitief cummunisten zijn of minstens hun sympathisanten. Met die scheidingslijn als criterium draait in wezen de kern van alle politieke analyses om "de goede" van "het slechte" te onderschijden; echt dus een MacCarthy politieke nalatenschap. Deze stompzinnige wijze van analiseren is tot nu toe gangbaar bij vele journalisten, professionele als wel amateur politici. Een kleine laag onder universitaire kringen is misschien nog ongeÔnfecteerd met dit soort bevooroordeelde wijze van categoriseren van Indonesische politieke topfiguren.

Ik ben er heel van bewust van de bestaande verschillen tussen Soekarno en Hatta-Sjahrir, maar ik blijf een groot respect koesteren ten opzichte van die drie leiders die juist ondanks hun meningsverschillen mekaar aanvullen en gezamelijk elk op hun eigen manier hun grootste verdiensten hebben bewezen voor de vrijheid van ons land en volk. Daar ligt de twist tussen mij en al die andere schrijvers die de verschillen tussen de drie leiders juist heel bewust hebben uitgebuit om Soekarno te belasteren of te kleineren. De werkelijke achtergrond daarvan was niets anders dat Soekarno verradelijk met de communisten hebben samengewerkt, en dus heel gerechtvaardigd om hem te kraken. Heel eenvoudig gaat dat, nietwaar?

Het is inderdaad makkelijk, maar het getuigt van weinig inzicht om in artikelen over Soekarno en de ingewikkelde Indonesische politieke situatie destijds, telkens de zaken te vereenvoudigen.

Soekarno stond destijds voor de keuze: IndonesiŽ aan bet internationaal groot kapitaal verkopen of sateliet worden van bet communistische oostblok. Welke keuze je ook maakte, om rustig te kunnen regeren moest de oppositie worden gebroken. Volgens Foster Dulles bestond er geen middenweg. Soekarno's politieke geweten en opvattingen liet hem niet toe beide opties uit te voeren. Nauwelijks lijkt men zich nu nog te beseffen dat de NON-ALIGNED MOVEMENT (en alle op wereldschaal daaruit voortgekomen concepten, o a. de OPEC, de zuid-zuidlanden bijeenkomsten), waar de wereld nu wel degelijk rekening mee moet houden en waarvan Soeharto thans de voorzitter is, hetwerk is van dezelfde megalomane Soekarno! De daad is voorbij, maar de vrucht is daar! Visionaire ideeŽn zijn helaas geen "instant maaltijd". Resultaten lieten nog lang op zich wachten, vooral omdat zij zo bruusk werd afgebroken door massamoorden die in 1965/66 door het leger en Soeharto zouden worden voltrokken.

Mensen als Snouck Hurgronje, De Jonge, Beel, en Luns, zeiden dat IndonesiŽ en de IndonesiŽrs niet rijp waren voor democratie. Soekarno gaf hen blijkbaar - wijs geworden door bittere ervaring - niet helemaal ongelijk. Althans daar, waar het westerse concepten betrof: vrije markt en vrije meningsuiting. Zo rijp waren we dus nog niet. Daarom zocht Soekarno naar een vorm van democratie die meer het specifieke van IndonesiŽ's identiteit en karakter zou kunnen reflecteren. Hij noemde zijn experiment - met een term passend in het kader van een modern staatsbestuur - "geleide democratie". Was Soekarno maar half zo gewetenloos als Soeharto geweest (dat was meer dan genoeg!), dan zou de situatie er anders hebben uitgezien. Soekarno had het zich veel gemakkelijker kunnen maken als hij voor het Westen had gekozen: de communisten uitroeien (is dat democratie?) en een complete opendeur politiek met betrekking op de buitenlandse investeerders. Maar laten wij dan vooral geen bezwaren meer maken tegen de trieste lage lonen voor de arbeiders in bet belang van een jaarlijks prestigieus hoog economisch groeipercentage. Complimentjes van de WERELDBANK en IMF zijn met dat soort economisch beleid zeker gegarandeerd en dat is wat blijkbaar wordt bedoeld met "zorgen voor de economie", wat door Soekarno volgens Rudy Kousbroek zo werd verwaarloosd.

Wat deze beschuldiging betreft, als zou Soekarno geen oog hebben gehad voor de economie van het land, men vergeet blijkbaar helemaal dat Soekarno in 1962/63 - dus meteen na afloop van de 12 jaar lange ellende die Joseph Luns had veroorzaakt met zijn Nieuw Guinea-politiek - besloot dat de politieke stabiliteit voor een grondige aanpak van de economie inmiddels voldoende was gerijpt, en dat hij in zijn plannen werd bijgestaan door economen, onder anderen Ali Wardhana, Widjojo Nitisastro, die later ook bet economisch beleid van Soeharto zouden bepalen. Op de achtergrond ligt het besluit van de PSI van Sjahrir (Soebadio-Soedjatmoko) - niet de PSI-groep van prof. Soemitro - om samen met Soekarno politiek en economisch de wederopbouw van het land aan te pakken. Herinnert men zich nog de DEKON (Deklarasi Ekonomi), de complementaire wederhelft van MANIPOL (Manifes Politik)? Soedjatmoko, Sarbini en Ali Wardhana cum su'is behoorden tot het brein hierachter!

Waarom werd dit niet eerder gelanceerd en hoe was bet mogelijk dat economische technocraten en de ontbonden PSI met Soekarno wilden samenwerken? De reden was dat de PSI een nieuwe koers volgden teneinde de verhouding Soekarno-PKI trachten te dwarsbomen.Verder waren er volgens PSI kringen genoeg legerofficieren - met uitzondering van generaal Yani - en ook mysterieuze leden onder het PKI-leiderschap die een schijn van loyaliteit hadden ten opzichte van hun eigen vaderland, van hun President en van hun directe superieuren zelf. Hun loyalitelt lag ergens anders, te weten: bij hun feitelijke werkgevers, de "dalangs" die met een ingenieuze afstandsbediening werken. Het leger en de PKI wedijverden destijds om namens Soekarno - maar buiten zijn medeweten - manoeuvres te ondernemen in hun eigen politiek voordeel. Het is de koude oorlog krachten gelukt diep te penetreren in het Indonesisch leger en in de PKI, bij individuŽn die zich als agenten lieten gebruiken, en daarmee in staat waren Indonesische interne zaken te manipuleren! Door de gebeurtenissen van 1965 kreeg de Geleide Democratie niet de tijd zich waar te maken en natuurlijk nog minder een economisch beleid, waarvan op meer langere termijn resultaten zijn te verwachten. Wat men zich alleen kan en wil herinneren is dat Soekarno zich nooit voor de economie interesseerde. Wel makkelijk, als je er op uit bent Soekarno op alle mogelijke manieren te besmeuren, en dit werd het favoriete stokpaardje van de conservatieve pers en quasi IndonesiŽ experts als Rudy Kousbroek. Het is daarom niet verwonderend dat er een misleidend beeld in Nederland bestaat ten aanzien van Soekarno. Nederland raakte IndonesiŽ reeds kwijt door een onvergeeflijke fout te begaan, toen Nederlandse politici hun keuze lieten vallen op Sjahrir om hem te kunnen uitspelen tegen Soekarno. Dat is voor Nederland fataal geweest en had ook voor Sjahrir funeste gevolgen. Deze fout had eigenlijk in de daarop volgende jaren bij de bestaande relaties kunnen worden hersteld, maar het tegendeel gebeurde: de Nederlandse regering en de conservatieve pers openden een systematisch offensief om Soekarno op alle mogelijke manieren in discrediet te brengen.

De Hollandse keuze viel dus op Soetan Sjahrir. Met zijn esthetisch indrukwekkend en diepzinnig boek, "Indonesische Overpeinzingen" (1945), heeft hij in wezen zichzelf duidelijk geopenbaard wie hij waarlijk was. Sjahrir is onbetwistbaar een grote vrijheidstrijder. Niettemin is hij als intellectueel en politicus cultureel gesproken meer Europeaan of liever gezegd "Belanda" dan een "nasionalis Indonesia", en daarom ook geen man van de massa. Hij is een denker, elitair, een man die altijd bezig is de politiek te overpeinzen. Heel gepast zou hij een wetenschapsman of een waardig rector hebben moeten worden van een universiteit. De keuze voor Sjahrir betekende voor Nederland dat zij slechts een handjevol intellectuelen en quasi intellectuelen naar zich toe trokken, in ieder geval beslist niet het Indonesische volk.

Soekarno was zeker niet minder academisch gevormd, maar hij was op de eerste plaats een man van de massa. Een keuze voor Soekarno betekent een keuze voor het hart en sympathie van het Indonesische volk. Of men het in Den Haag prettig vond of niet, het was Soekarno en niemand anders die de woordvoerder was van het hart van het volk, "penyambung lidah rakyat" zoals hij zichzelf graag noemde, "verlenging van de volkstong". Ik wil hiermee niet beweren dat een keuze op Soekarno na de tweede wereldoorlog, IndiŽ veilig en wel terecht zou komen in de schoot van het Moederland. Nee! Maar Nederland had met Soekarno het hart van het Indonesische volk kunnen winnen, wat heel belangrijk zou zijn geweest voor de basis van een solide vriendschappelijke verhouding tussen twee souvereine staten die eeuwen van cultureel-historische banden achter de rug hadden. In mijn artikel over het voorgenomen staatsbezoek van Koningin Beatrix aan IndonesiŽ schreef ik dat de gelegenheid in die richting nu weer komt opdagen. Helaas, de ketterij op Soekarno wordt in Nederland voortgezet.

Tot slot een bescheiden wens : probeer het lndonesiŽ van voor 1965 objectief te doorgronden zonder vooroordeel, en zeker niet met een Kousbroek air van ik weet alles en ik weet ook alles beter. Tegen dat soort ziekelijke vooringenomenheid zijn wij in IndonesiŽ volkomen machteloos.

Jakarta, oktober 1994

English Version

*) Joesoef Isak, oud journalist, gewezen hoofdredacteur van het dagblad Merdeka, oud secretaris-generaal van de Afro-Asian Journalist Association. Na 1965: tien jaar politiek gevangene - nu editor en uitgever van de boeken van Pramoedya Ananta Toer.



Back

Forward


(c) 2001 compiled by dr.willy@wirantaprawira.de